Choć kwas foliowy od lat jest uważany za niezbędny składnik diety kobiet planujących ciążę i będących w jej trakcie, mało kto zdaje sobie sprawę, że nie zawsze działa tak samo skutecznie. Na opakowaniach suplementów diety często widzimy hasła: foliany, kwas foliowy, aktywna forma witaminy B9. Czym się różnią? I czy każda kobieta przyswaja je w taki sam sposób?
Okazuje się, że nie wszystkie formy witaminy B9 mają identyczne właściwości. Co więcej, u części populacji, zwłaszcza osób z mutacją genu MTHFR – tradycyjny kwas foliowy może nie przynosić oczekiwanych korzyści. Właśnie dlatego coraz częściej mówi się o potrzebie świadomej suplementacji, czyli takiej, która bierze pod uwagę indywidualne potrzeby organizmu i formę składnika.
Foliany a kwas foliowy – czym się różnią?
Mówiąc najprościej, zarówno foliany, jak i kwas foliowy to różne postacie tej samej witaminy – B9. Foliany to naturalna forma, którą znajdziemy w żywności, zwłaszcza w warzywach liściastych o ciemnozielonej barwie, owocach cytrusowych oraz nasionach roślin strączkowych. Występują one w wielu odmianach chemicznych, które organizm musi przekształcić do aktywnej biologicznie formy – 5-metylotetrahydrofolianu (5-MTHF). Przemiana ta odbywa się głównie w jelitach i wątrobie, a jej skuteczność zależy w dużej mierze od czynników genetycznych, m.in. obecności mutacji genu MTHFR.
Kwas foliowy to natomiast syntetyczna wersja witaminy B9, która nie występuje w naturze, ale jest powszechnie dodawana do suplementów diety i wzbogacanych produktów spożywczych, takich jak mąka, płatki śniadaniowe czy napoje roślinne. Choć nie znajdziemy go w naturalnym pożywieniu, wyróżnia się on dużą odpornością na działanie czynników zewnętrznych i znacznie dłuższym terminem trwałości. Aby jednak mógł zostać wykorzystany przez organizm, również musi zostać przekształcony do formy 5-MTHF. Ten proces przebiega jednak wolniej, jest bardziej złożony.Warto również zwrócić uwagę na inne różnice między obiema formami tej witaminy. Foliany, obecne w codziennej diecie, nie wiążą się z ryzykiem nadmiaru – ich nadwyżka jest łatwo usuwana z organizmu. W przypadku kwasu foliowego sytuacja wygląda inaczej: przyjmowany w zbyt dużych ilościach może prowadzić do maskowania objawów niedoboru witaminy B12, a w dłuższej perspektywie – według niektórych źródeł – zwiększać ryzyko proliferancji u osób chorych na nowotwór.
Jaka jest rola witaminy B9 w organizmie?
Witamina B9 to niezbędny składnik odżywczy, którego znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu trudno przecenić – niezależnie od tego, w jakiej formie ją przyjmujesz. Szczególnie dużą rolę odgrywa u kobiet planujących macierzyństwo oraz tych, które już są w ciąży. Kwas foliowy to jeden z pierwszych suplementów rekomendowanych przez lekarzy – ginekologów i położników – przyszłym mamom. Dlaczego? Ponieważ jego brak może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.
Witamina B9 jest ważna dla rozwijającego się układu nerwowego dziecka – a ten kształtuje się bardzo wcześnie, jeszcze w pierwszych tygodniach ciąży. Wystarczająca ilość folianów w organizmie kobiety może znacząco ograniczyć ryzyko powstania wad cewy nerwowej u płodu, takich jak bezmózgowie czy rozszczep kręgosłupa.
Ale rola tej witaminy nie kończy się na wsparciu rozwoju prenatalnego. Bierze ona również udział w produkcji neuroprzekaźników – takich jak serotonina, dopamina czy noradrenalina – które wpływają na nasz nastrój, zdolność koncentracji i ogólne funkcje poznawcze. Zbyt niski poziom witaminy B9 może przyczyniać się do występowania zaburzeń psychicznych, np. depresji, stanów lękowych czy problemów z pamięcią.
Witamina ta pełni też szereg innych istotnych funkcji biologicznych:
- bierze udział w syntezie DNA i podziale komórek, co jest szczególnie ważne w okresach intensywnego wzrostu, regeneracji organizmu czy gojenia się ran;
- uczestniczy w metabolizmie homocysteiny – aminokwasu, którego zbyt wysokie stężenie we krwi zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczynioweg;
- jest zaangażowana w proces powstawania czerwonych krwinek (erytropoezy), a jej niedobór może prowadzić do anemii megaloblastycznej, której objawy to m.in. przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją oraz osłabienie;
- może odgrywać rolę ochronną przed niektórymi rodzajami nowotworów, np. jelita grubego, piersi czy szyjki macicy – poprzez stabilizowanie struktury DNA i zapobieganie mutacjom genowym.
Czym jest metylowany folian?
Masz już podstawową wiedzę na temat kwasu foliowego – syntetycznej formy witaminy B9, szeroko dostępnej w suplementach diety. Znasz więc nie tylko jego korzyści, ale także ograniczenia. W określonych przypadkach – o których również wspominaliśmy – jego stosowanie było przez lata standardem. Jednak sytuacja zaczęła się zmieniać, odkąd na rynku pojawił się metylowany folian, znany również jako 5-MTHF. To nic innego jak biologicznie aktywna postać witaminy B9, w jaką organizm przekształca zarówno kwas foliowy, jak i foliany obecne w pożywieniu czy suplementach.
5-MTHF jest formą naturalną i doskonale przyswajalną, która może być natychmiast wykorzystana przez organizm – bez konieczności przechodzenia przez złożone przemiany metaboliczne. Dodatkową zaletą tej formy jest to, że nie wiąże się ona z tak intensywnymi skutkami ubocznymi, jakie czasem występują podczas suplementacji kwasem foliowym. Z tego powodu coraz częściej poleca się ją osobom wymagającym długotrwałego uzupełniania witaminy B9.
Szczególne znaczenie aktywna forma folianu ma dla osób z mutacją genu MTHFR. Gen ten odpowiada za enzym, który umożliwia konwersję folianów z pożywienia i syntetycznego kwasu foliowego do aktywnej postaci 5-MTHF. W przypadku jego mutacji ten proces zostaje zaburzony, co prowadzi do ograniczonego przyswajania tej witaminy. Do niedawna osoby z takim wariantem genetycznym mogły jedynie próbować wspomagać się dietą bogatą w naturalne foliany i przyjmować inne witaminy z grupy B – takie jak B2, B6 czy B12, które wspierają metabolizm kwasu foliowego. Niestety, nie zawsze były to wystarczająco skuteczne rozwiązania, a wiele z tych osób nadal doświadczało objawów niedoboru i jego negatywnych skutków zdrowotnych.
Dlaczego zaleca się suplementację folianów kobietom w ciąży?
Utrzymanie właściwego poziomu folianów w organizmie kobiety ciężarnej jest niezwykle istotne z punktu widzenia zdrowia zarówno matki, jak i rozwijającego się płodu. Foliany, będące aktywną formą witaminy B9, odgrywają fundamentalną rolę w procesach metabolicznych zachodzących już od pierwszych dni życia prenatalnego. Ich obecność jest niezbędna dla syntezy DNA, aminokwasów i prawidłowego podziału komórek, co bezpośrednio wpływa na rozwój zarodka oraz specjalizację tkanek i narządów.
W pierwszym trymestrze ciąży formuje się cewa nerwowa, której nieprawidłowe zamknięcie może prowadzić do poważnych wad wrodzonych, takich jak rozszczep kręgosłupa, przepuklina oponowo-rdzeniowa czy bezmózgowie. Zaburzenia w metabolizmie folianów łączone są również z ryzykiem wystąpienia innych problemów rozwojowych, w tym zespołu Downa czy rozszczepu wargi i podniebienia. Ponadto nieprawidłowy poziom folianów może prowadzić do podwyższenia stężenia homocysteiny we krwi (tzw. hiperhomocysteinemii), co wiąże się z większym ryzykiem powikłań ciążowych, takich jak niska masa urodzeniowa dziecka, stan przedrzucawkowy, a nawet nawracające poronienia.
Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) w najnowszych rekomendacjach podkreśla, że nie chodzi wyłącznie o ilość przyjmowanej witaminy B9, ale przede wszystkim o jej formę. Szczególną uwagę zwraca się dziś na aktywne foliany, które w przeciwieństwie do syntetycznego kwasu foliowego nie wymagają złożonych przemian metabolicznych, aby mogły być wykorzystywane przez organizm. To szczególnie istotne dla kobiet z mutacją genu MTHFR, która zaburza przekształcanie kwasu foliowego do formy aktywnej i wiąże się z większym ryzykiem niedoborów, a także powikłań ciążowych.
Aktywne foliany wspierają nie tylko rozwój układu nerwowego płodu, ale także mają ogromne znaczenie dla zdrowia kobiety ciężarnej. Uczestniczą w produkcji czerwonych krwinek, chroniąc przed anemią megaloblastyczną, która może objawiać się przewlekłym zmęczeniem, osłabieniem czy zawrotami głowy. Erytrocyty są odpowiedzialne za transport tlenu do tkanek, dlatego ich prawidłowa liczba i jakość wpływa na dotlenienie organizmu przyszłej mamy i jej dziecka.
Co więcej, szlak folianowy odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu układów krwiotwórczego, nerwowego oraz sercowo-naczyniowego. Dlatego PTGiP zaleca nie tylko suplementację folianów, ale także uzupełnianie innych składników, które wspierają ich metabolizm: choliny oraz witamin B6 i B12. Takie kompleksowe podejście zwiększa efektywność przemian biochemicznych i wspiera ogólną kondycję zdrowotną kobiety w ciąży.
Jeśli potrzebujesz więcej informacji na temat prawidłowej suplementacji planując ciążę lub w jej trakcie, wejdź na stronę: prenatale.pl
Jakie są objawy niedoboru kwasu foliowego w ciąży?
Aby utrzymać właściwe stężenie kwasu foliowego u kobiet przygotowujących się do ciąży, będących w ciąży oraz karmiących piersią, Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników w najnowszych wytycznych zaleca suplementację aktywnych folianów (w dawce 0,8 mg na dobę), a także choliny oraz witamin z grupy B – B6 i B12 – które wspierają efektywne działanie tzw. szlaku folianowego. Z tego względu warto zwracać uwagę, by suplement diety zawierał aktywną formę witaminy B9.
W sytuacji, gdy ciąża nie była planowana, specjaliści rekomendują rozpoczęcie suplementacji natychmiast po jej rozpoznaniu. Zarówno kwas foliowy, jak i foliany odgrywają szczególnie istotną rolę w pierwszych tygodniach ciąży, kiedy powstaje cewa nerwowa. Optymalnym rozwiązaniem jest rozpoczęcie suplementacji jeszcze przed zapłodnieniem – co najmniej miesiąc wcześniej. Jeśli jednak nie było to możliwe, należy jak najszybciej wdrożyć odpowiednie preparaty po potwierdzeniu ciąży.
A jak może się objawiać niedobór folianów i kwasu foliowego u przyszłej mamy? Typowymi symptomami są m.in.:
- uczucie ciągłego zmęczenia,
- zwiększona drażliwość oraz trudności z zasypianiem,
- problemy trawienne,
- zmniejszony apetyt,
- stany zapalne w jamie ustnej i podatność na zakażenia,
- zawroty głowy oraz zaburzenia równowagi.
Co więcej, zbyt niski poziom witaminy B9 u kobiet ciężarnych może prowadzić nie tylko do poważnych wad rozwojowych, ale także zwiększać ryzyko powikłań, w tym poronienia, odklejenia łożyska, przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka czy rozwoju anemii u matki.
Kwas foliowy a foliany – podsumowanie
Witamina B9, choć znana przede wszystkim jako kwas foliowy, występuje w różnych formach – i to właśnie ich wybór ma ogromne znaczenie dla zdrowia kobiet, zwłaszcza w czasie ciąży. Tradycyjny, syntetyczny kwas foliowy przez lata stanowił podstawę suplementacji, jednak obecnie coraz większą uwagę zwraca się na jego naturalne, aktywne odpowiedniki – foliany, a szczególnie 5-MTHF.
Foliany są lepiej przyswajalne, nie wymagają złożonych przemian metabolicznych i są bezpieczniejsze dla kobiet z mutacją genu MTHFR. Ich obecność wspiera nie tylko rozwój układu nerwowego płodu, ale także chroni przyszłą mamę przed anemią, wpływa na układ krążenia i zmniejsza ryzyko powikłań ciążowych.
Świadomy wybór formy witaminy B9, oparty na aktualnych zaleceniach Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, powinien być podstawą nowoczesnej i skutecznej suplementacji. Właściwa forma – dobrana do indywidualnych potrzeb – to realne wsparcie zdrowia zarówno matki, jak i dziecka.